عصر ایران - در دنیای شگفت انگیز حشرات ، راهبردهای دفاعی بی شماری وجود دارد ؛ از نیش های زهر آگین گرفته تا استتار های فوق پیشرفته .
اما در این میان ، گروهی از مورچه ها روشی به غایت عجیب ، غیر تهاجمی و البته کمی مضحک را برای بقا تکامل داده اند : آن ها از سر خود به عنوان در لانه استفاده می کنند !
این حشرات که به (( مورچه های لاک پشتی )) ( Turtle Ants ) یا مورچه سر دری معروفند ، هر بار که احساس خطر کنند ، سر پهن و زره پوش خود را مانند چوب پنبه درون مجرای ورودی لانه فرو می کنند تا راه ورود هرگونه مهمان ناخوانده ای را سد کنند .
در این مقاله ، به اعماق دنیای این نگهبانان صبور و فداکار می رویم و با بیولوژی منحصر به فرد آن ها آشنا می شویم .
مورچه های لاک پشتی؛ فراتر از یک نام عجیب
مورچه های لاک پشتی در واقع یک گونه خاص نیستند ، بلکه نامی عمومی برای گروهی از مورچه ها از جنس سفالوتس ( Cephalotes ) هستند که شامل 119 گونه شناخته شده زنده می شوند .
قلمرو زیستی آن ها بسیار وسیع است و از جنوب ایالات متحده آمریکا تا شمال آرژانتین را در بر می گیرد .
دلیل نام گذاری آن ها به (( لاک پشت )) کاملا مشخص است ؛ این مورچه ها درست مانند لاک پشت ها، هنگام مواجهه با تهدید یا ترس ، تمام پاها و شاخک های خود را به درون شیار های مخصوصی در پوسته سخت و خارجی خود جمع می کنند تا کاملا نفوذ ناپذیر شوند .
سیستم طبقاتی و سربازانی با کلاه خودهای مضحک !
مانند بسیاری از هم نوعان خود ، مورچه های لاک پشتی سیستم طبقاتی منظمی دارند .
در هر کلونی تنها یک ملکه وجود دارد و بقیه جمعیت را کارگران و سربازان تشکیل می دهند .
اما در این میان ، سربازان عجیب ترین ظاهر را دارند ؛ سرهایی به شدت بزرگ، پهن و گاهی کاملا مسطح که برای چفت شدن در سوراخ های باریک طراحی شده است .
تنوع شگفت انگیز در اندازه و شکل سرها
تنها یک شکل خاص برای سر این سربازان وجود ندارد .
بسته به نوع گونه و محل زندگی، سر سربازان می تواند گرد ، شبیه به بشقاب ، کاملا مربعی و یا حتی بسیار کوچک باشد .
دکتر اسکات پاول ( Scott Powell ) دانشیار زیست شناسی در دانشگاه جورج واشنگتن می گوید : " تفاوت اندازه بین کوچک ترین و بزرگ ترین سر در میان سربازان مورچه لاک پشتی باور نکردنی و در حدود چهار برابر است ! برای اینکه این موضوع را بهتر تجسم کنید ، همیشه می گویم که کوچک ترین گونه می تواند به راحتی روی سر بزرگ ترین گونه بنشیند ! "
این تنوع به این دلیل است که مورچه های لاک پشتی معمولا در تونل های خالی رها شده توسط سوسک های چوب خوار زندگی می کنند .
از آنجایی که این سوراخ ها در طبیعت محدود هستند ، مورچه ها برای حفظ قلمرو خود ناچارند کاملا با اندازه مجرا هماهنگ شوند .
وقتی یک گونه حشره فقط در یک نوع سوراخ خاص زندگی می کند ، در طول تکامل ، سر سربازان آن دقیقا به اندازه و شکل همان سوراخ رشد می کند تا جفت شدن صددرصدی ایجاد کند .
هنر استتار زنده : دیوارهای زره پوش و نامرئی
کارایی سر این مورچه ها فقط محدود به فیزیک سخت آن ها نیست ؛ استتار نیز نقش مهمی در این سیستم دفاعی دارد .
پوست سر این سربازان بسته به گونه شان مجهز به سیستم های دفاعی جالبی است :
ترشح الیاف قارچ مانند : برخی گونه ها از منافذ سر خود الیافی ترشح می کنند که ظاهری شبیه به قارچ های جنگلی ایجاد می کند .
موهای قلاب دار ( ولکرویی ) : برخی دیگر موهای ریزی روی سر دارند که ذرات ریز خاک و برگ های جنگل را به خود جذب می کنند .
وقتی سرباز در مجرای ورودی قرار می گیرد و سرش را در سوراخ چفت می کند ، لانه عملا ناپدید می شود !
مهاجمان یا مگس های انگل ( که به دنبال تخم گذاری درون بدن مورچه ها هستند ) وقتی از روی تنه درخت عبور می کنند ، با سطحی کاملا شبیه به پوست درخت یا قارچ مواجه می شوند و اصلا متوجه وجود لانه نمی شوند .
جنگ بدون خونریزی : بقا بدون نیش و سلاح
شاید بپرسید چرا این مورچه ها تا این حد به مسدود کردن در خانه متکی هستند ؟ پاسخ ساده است : آن ها جنگجویان خوبی نیستند !
مورچه های جنس سفالوتس برخلاف بسیاری از مورچه های شکارچی دیگر ، فاقد نیش هستند .
اگر مهاجمان بتوانند سد دفاعی سر دری آن ها را بشکنند و به داخل نفوذ کنند ، مورچه های لاک پشتی شانس زیادی در یک نبرد تن به تن مستقیم نخواهند داشت .
بنا بر این ، بهترین راه ، مسدود کردن کامل راه ورودی و نادیده گرفتن دشمن پشت در است .
شغل پرمشقت : زخم های افتخار روی پیشانی !
دروازه بان بودن در دنیای حشرات کار آسانی نیست .
سربازانی که وظیفه مسدود کردن در را دارند ، اغلب کل روز سر خود را درون سوراخ نگه می دارند و از بیرون مورد حمله قرار می گیرند .
دکتر پاول در مشاهدات خود متوجه شد که روی لبه های سر دیسک مانند بسیاری از سربازان ، آثار گاز گرفتگی و کندگی وجود دارد .
دشمنان خارجی بارها تلاش کرده اند با گاز گرفتن لبه های سر سرباز ، او را به زور از جایش بیرون بکشند ، اما موفق نشده اند .
این حشرات فداکار تمام عمر خود را با این زخم های ناشی از انجام وظیفه سپری می کنند .
حتی در یک آزمایش علمی مشخص شد که مقاومت این سربازان فراتر از حد تصور است ؛ زمانی که محققان تلاش کردند با پنس های آزمایشگاهی یک سرباز را به عقب هل بدهند و راه را باز کنند ، پنس سر مورچه را سوراخ کرد اما او همچنان از جای خود تکان نخورد و تسلیم نشد !
کشف جدید در آفریقا : تاریخچه ای که باید بازنویسی شود
تا پیش از این ، زیست شناسان تصور می کردند مورچه های لاک پشتی عمدتا متعلق به قاره آمریکا هستند .
در آفریقا ، تنها یک نمونه از این مورچه ها از میان لاشبرگ های کنیا پیدا شده بود که به دلیل تفاوت فاحش ظاهری اش با هم لانه ای هایش ، به اشتباه در یک گونه کاملا مستقل دسته بندی شده بود .
اما اخیرا تیمی از پژوهش گران به سرپرستی گئورگ فیشر ( Georg Fischer ) در موسسه علم و فناوری اوکیناوا در ژاپن ، با بررسی های دقیق تر نه تنها طبقه بندی آن مورچه کنیایی را اصلاح کردند ، بلکه گونه جدیدی از مورچه های سردری را نیز در ساحل عاج کشف کردند .
این کشف جدید نشان داد که این راهبرد عجیب بقا ، در جنس دیگری به نام کربارا ( Carebara ) در آفریقا نیز به طور مستقل تکامل یافته است .
این یعنی قاره آفریقا که هنوز بخش های زیادی از زیست بوم آن ناشناخته مانده، دست کم میزبان دو گونه از این معماران و مدافعان بی نظیر طبیعت است .
تنظیم و ترجمه : محمد مهدی حیدر پور
نوشتن دیدگاه جدید